Bhalma l-gzira qabel kienet tal-Isqof, il-medda art tal-Belt, tas-Sliema, Gzira, Msida u San Giljan kienu propjeta' tal-familja nobbli SCIBERRAS TESTAFERRATA. Wiehed mill-antennati ta' din il-familja illustri, FRA NICOLA TESTAFERRATA wessa' triq antika (moghdija) fis-sena 1796 kif tixhed il-lapida fuq il-bieb principali li jinsab fi triq Jerry Zammit fenj Muscat's Garage. Dan il-bieb ghandu bzonn dawra sewwa. Fi triq D'Argens kellna ukoll dar tal-villegjatura tal-kavallier D'ARGENS li ghada tezisti sa llum fi triq Cuschieri. Grazzi ghal dan il-kavallier fil-Gzira ghandna l-uniku triq msemmija bil-lingwa franciza f'Malta - RUE D'ARGENS.
L-art fix-xatt kienet moghxa fi ftit ghelieqi. In-nahiet tal-Gzira, l-Imsida u tas-Sliema kienu jaghmlu mal-parrocca Elenjana ta' Birkirkara. Izda gara li meta l-knisja tal-Madonna tal-Kewkba tal-Bahar f'tas-Sliema saret parrocca f'Dicembru 1878, il-Gzira inghaqdet mal-parrocca Slimiza. Ta' min jinnota li f'indirzzi qodma, rari saret riferenza ghall-Gzira direttament izda x-xatt tal-Gzira kien jitqies bhala 'MOLO di SLIEMA' u, aktar tard, 'MOLO SLIEMA/GZIRA'.
Il-prezenza tan-Navy Ingliza fil-port ta' Marsamxett gabet attivita' kummercjali fl-inhawi. Kienu dawn ic-cirkostanzi li sehh l-incident tat-tfigh tal-Gebla fl-10 ta' Lulju 1902. Dan l-incident kellu jbiddel l-istorja ricenti tal-Gzira. Ahna l-Gzirjani nafu sew x'gara dakinhar. Hawnhekk nixtieq li sharrsu lejn dan il-fatt b'lenti differenti. Wiehed jistaqsi, ghaliex dan il-kaz seraq l-attenzjoni ta' l-awtoritajiet militari, civili u ekklesjastici ta' dak iz-zmien? Il-kurja mxiet bi prudenza meqjusa, tant li qabbdet zewg periti maghrufa GALIZJA w TREVISAN biex jezaminaw sewwa l-kaz. Dawn il-periti gew 'in situ' (fil-post) u, wara li hadu d-dettalji mehtiega, ghamlu rapport lill-Isqof PIETRU PACE (1889-1914). Ghaliex haduha daqshekk bi kbira, meta seta' jintesa facilment dan il-kaz? Niftakru li l-offiza kienet giet imwettqa mill-barrani, li kien ilu jahkem Malta ghal mitt sena. Ghal din ir-raguni il-Maltin haduha b'insult lejn il-kult kattoliku. Il-mentalita' ta' dak iz-zmien kienet aktar Bigotta minn tal-lum. Dak iz-zmien ma kienx hemm permissivita' totali bhal ma qedghin nghixu llum. Nixtieq ukoll nghti xi hjiel tal-qaghda socjo-politika ta' dak iz-zmien, jigifieri 1902.
F'dak iz-zmien Malta kienet kolonja ngliza u l-imperu Brittaniku kien fl-aqwa tieghu. Il-mexxejja tal-Maltin kienu f'battalja kontinwa ma' l-awtoritajiet imperjali nglizi biex jiksbu aktar awtonomija. Wara hafna tahbit, fl-1887 il-konsulent legali ngliz KNUTSFORD gie mibghut minn Londra biex jaghtina kostituzzjoni kondizjonata, fejn ghaxar membri tal-kunsill kellhom jigu maghzula mill-Gvernatur u ghaxar membri ohra eletti mis-sinjuri u l-'intelligentia' Maltin. Kif illum ninsabu maqsuma fuq is-shubija ta' Malta fl-Unjoni Europea, il-poplu kien ukoll ipprelansjat fuq il-kwistjoni tal-lingwa fil-bidu tas-seklu ghoxrin. Din kienet polemika jekk l-ingliz ghandux jiehu post it-Taljan fil-qrati Maltin. Din il-polemika baqghet tkarkar sa qabel it-tieni gwerra dinjija.
Min kien Karmnu Brincat, sid il-hanut tax-xorb? Tghid kien paritarju, Karmelitan Belti? Kienu hafna beltin li gew joqoghdu fil-Gzira fil-bidu tal-izvilupp demografiku ta' beltna. Tghid Karmnu Brincat kien Terzjarju Karmelitan biex dendel xbieha tal-Karmnu mal-faccata tal-hanut tax-xorb? Li hu zgur li din id-devozjoni lejn il-kult Karmelitan writha minn xi hadd jew minn xi mkien.
Il-kappillan ta' Stella Maris DUN VINCENZ MANCHE' (parrokkat 1879-1918) iddelega lil huh DUN ANTON MANCHE' (1869-1935) biex jaqla' il-gebla w itella' mieghu in-nicca ghal knisja parrokjali fejn saru tlett ijiem ta' riparazzjoni lil Marija Santissima.
Il-festa tal-Madonna tal-Karmnu f'dawn l-inhawi m'hiex xi haga gdida. Fil-parrocci ta' Stella Maris u l-iMsida kienu jsiru festi kbar ad unur il-Madonna tal-Karmnu. Dan jixduh il-gazzetti tal-epoka. Fiz-zewg knejjes ewlenin Slimizi insibu kwadru w artal iddedikat lil-Madonna tal-Karmnu. Fil-parrocca ta' Stella Maris kienet issir festa kbira, izda meta ngiebet l-istatwa artistika ta' Stella Maris minn Franza, il-festa tal-Karmnu kella tigi oppressa. L-istess gara fil-parrocca tal-iMsida. Hawn kienet issir festa kbira f'Lulju ghax il-festa ta' San Guzepp kienet tigi ccelebrata f'April, jigifieri il-Patroncinju tal-Patrijarka Qaddis. Fl-1900 il-festa ta' San Guzepp giet trasferita ghat-tielet Hadd ta' Lulju, ghallura l-festa Karmelitana fl-iMsida kellha tigi mwarrba wkoll. Zgur li l-anzjani taghna jiftakru it-tigrija tal-bhejjem fil-festa tal-Karmnu meta l-Gzira kienet ghada ma zviluppatx. Ma nkunx qieghed nivvinta xi teorija storika jekk nistqarr li t-tfigh tal-Gebla kkonsolida il-kult Karmelitan go beltna.
Hawnhekk wiehed josserva li l-parrocca taghna hija l-ewwel parrocca f'Malta dedikata lill-Madonna tal-Karmnu, ukoll l-ewwel parrocca Karmelitana mmexxija mill-Kleru Djocesan u mhux mill-Patrijiet Karmelitani. Fatt kurjuz li gara matul il-parrokkat tal-mibki DUN KARLU MANCHE' (1905-1950) isahhah l-argument tieghi. Dun Karlu kiteb lill-Arcisqof l-E.T. Mikiel Gonzi (1885-1984) fejn talab biex hu (Dun Karlu) jirrezenja minn kappillan, jidhol Patri Karmelitan u jingiebu l-Patrijiet Karmelitani gol-Gzira biex jiehdu hsieb il-hidma pastoralI tal-parrocca taghha. Kif kien mistenni, il-Kurja Arciveskovali opponiet bil-qawwi ghall-proposta' tal-kappillan Manche'. Hawn ukoll nosserva li l-providenza divina nizlet l-ewwel fiz-zminijiet tal-parrocca Gzirjana ma' zewg kappillani bil-kunjom Manche'. Dun Anton (1869-1935) habrek biex illum ingawdu tempju kbir w arjuz, fil-waqt li Dun Karlu, b'mod iehor, mexa fuq il-passi ta' kurat ta' ARS, San Gwann Marija Vianney, fejnil-hidma pastorali tieghu wettaqha b'mod erojku. Il-bust tieghu, flimkien ma' lapida, ifakkruna fih, "IPPRIEDKA U GHEX IL-VANGELU" ftit kliem li jfissru kollox.
Jekk nigu ghall-primati, nosservaw ukoll li l-Banda Mount Carmel hi l-unika wahda f'Malta li twaqqfet fi hdan l-Azzjoni Kattolika. Peress li Dun Karlu kien muzicist prim, habrek biex illum ghandna banda taghna. Osservazjoni ohra minn fost hafna baned Maltin ghandna biex inkunu kburin li fuq l-istandard tal-banda ingibu l-istemma tal-Madonna A.M. (Ave Marija) u mhux il-Lira (arpa), simbolu tal-muzika.
Joe Ian Attard, 2001
Fil-pjazza inbniet kappella sabiha ddedikata lil Sant Antnin ta' Padova, il-qaddis protettur tal-Gran Mastru Manoel. Ftit nies jafu li din il-kappella kella dinjita' ta Parrocca Militari, jigifieri parrocca fi hdan l-Ordni ta' San Gwann. L-Isqof Djocesan ma kellu ebda dritt ta' gurisdizzjoni fuq din il-knisja ghax kienet propjeta' tal-ordni Gerosolmitan. L-ewwel rettur tal-kappella kien DUN FEDERICO ATTARD li waqqaf zewg fratellanzi wkoll. Hija hasra kbra li kappella Barokka bhal din tithalla mfarrka hekk. Niftakru li l-inglizi taw libsa navali u marittima lill-Forti li beda jissejjah 'H.M.S. Talbot' u wara 'H.M.S. Phoenicia'. Hu htija tan-Navy ingliza li f'Marzu 1942 giet milquta mill- 'LUFTWAFFE' (qawwa tal-ajru) nazista fi zmien il-gwerra. Wiehed jispera li fil-progett mahsub, din il-kappella terga tinbena biex titgawda minn kulhadd. Jekk din il-kappella tintuza ghal kult divin, il-parrocca tal-Gzira ghandha l-jedd li tiehu hsieb pastoralment ir-residenti futuri f'Manoel Island. Ma ninsewx li l-Gzira Manoel hija parti mill-limiti tal-parrocca taghna.
